Pembelaan Tidak Sempurna Akal di Malaysia: Ketidaksiuman Perubatan lwn Undang-Undang (Seksyen 84)

Diagnosis psikiatri dan pembelaan undang-undang bukan perkara yang sama. Mahkamah Persekutuan berkata demikian pada Oktober 2024, dan perbezaan itu kembali menjadi perhatian umum selepas Mahkamah Tinggi Shah Alam, pada 14 September 2026, membebaskan seorang remaja daripada pertuduhan membunuh atas alasan ketidaksempurnaan akal dan memerintahkan penahanan di hospital psikiatri selama diperkenan oleh Sultan Selangor.

Kes itu masih terbuka untuk dirayu oleh Pendakwa Raya, dan kami tidak membuat sebarang ulasan tentang meritnya. Artikel ini meneliti pembelaan itu sendiri: apa yang dikehendaki oleh seksyen 84 Kanun Keseksaan, siapa yang mesti membuktikannya, dan apa yang menyusul apabila ia berjaya.

Tiga persoalan yang sering dikelirukan

Penyakit mental boleh menjadi relevan pada tiga titik berbeza dalam kes jenayah, dan setiap satu mempunyai peraturannya sendiri.

• Kelayakan untuk dibicarakan. Di bawah seksyen 342 Kanun Tatacara Jenayah (KTJ), mahkamah yang mengesyaki bahawa tertuduh tidak sempurna akal, dan oleh itu tidak berupaya membuat pembelaan, mesti menyiasat, dan boleh menghantar tertuduh untuk pemerhatian di hospital psikiatri. Persoalannya adalah tentang keadaan tertuduh sekarang. Jika tertuduh tidak layak, perbicaraan ditangguhkan dan boleh disambung semula apabila tertuduh disahkan berupaya.

• Tanggungjawab pada masa perbuatan. Ini ialah seksyen 84 Kanun Keseksaan, iaitu pembelaan tidak sempurna akal yang sebenar. Ia melihat kembali kepada saat perbuatan itu.

• Apa yang berlaku selepas itu. Seksyen 347 hingga 351 KTJ mengawal akibat pembelaan yang berjaya.

Seseorang boleh layak dibicarakan hari ini tetapi tetap tidak sempurna akal di sisi undang-undang semasa perbuatan itu dilakukan.

Apa yang ditanya oleh seksyen 84

Seksyen 84 melepaskan seseorang daripada liabiliti jenayah jika, semasa perbuatan itu dilakukan dan disebabkan ketidaksempurnaan akal, orang itu tidak berupaya mengetahui sifat perbuatan itu, atau bahawa ia salah atau bertentangan dengan undang-undang. Tiga ciri menonjol. Masa yang relevan ialah saat perbuatan itu, bukan hari perbicaraan. Puncanya mestilah ketidaksempurnaan akal. Dan kesannya mestilah ketidakupayaan untuk mengetahui, sama ada apa yang sedang dilakukan atau bahawa ia salah atau menyalahi undang-undang. Penyakit yang membiarkan pengetahuan itu utuh, betapa serius sekalipun, tidak memenuhi seksyen itu.

Dua peringkat Mahkamah Persekutuan: perubatan, kemudian undang-undang

Dalam PP v Mohd Rozani Yahaya [2025] 1 MLRA 203, yang diputuskan pada 21 Oktober 2024, panel Mahkamah Persekutuan yang terdiri daripada Hakim Zabariah Mohd Yusof, Abdul Karim Abdul Jalil dan Hanipah Farikullah menggariskan pendekatan dua peringkat. Peringkat pertama, ketidaksiuman perubatan, ialah perkara untuk keterangan pakar. Peringkat kedua, ketidaksiuman undang-undang, ialah untuk mahkamah semata-mata: sama ada ketidakupayaan yang diterangkan dalam seksyen 84 telah dibuktikan. Mahkamah menegaskan bahawa orang yang sakit mental tidak, atas sebab itu sahaja, dikecualikan daripada tanggungjawab jenayah. Dalam kes itu rayuan pendakwaan dibenarkan dan tertuduh diperintahkan membela diri.

Siapa yang perlu membuktikan apa

Pendakwaan masih mesti membuktikan bahawa tertuduh melakukan perbuatan itu. Ketidaksempurnaan akal ialah salah satu pengecualian am kepada liabiliti jenayah, dan beban untuk membuktikannya terletak pada tertuduh, atas imbangan kebarangkalian. Ulasan tentang kes-kes Malaysia menyatakan bahawa hakim menimbang keterangan pakar bersama-sama dengan kelakuan tertuduh sekitar masa kejadian. Kelakuan yang menunjukkan perancangan atau usaha melarikan diri boleh menjejaskan pembelaan, manakala keterangan tentang delusi atau halusinasi pada masa itu boleh menyokongnya. Setiap kes bergantung pada keterangannya sendiri.

Rayuan boleh memihak kepada mana-mana pihak

Pembebasan atas alasan tidak sempurna akal jarang berlaku, dan Pendakwa Raya boleh mencabarnya melalui rayuan. Rozani ialah satu contoh rayuan pendakwaan yang berjaya. Ulasan juga merekodkan PP v Shalima Bi, di mana Mahkamah Rayuan mengakas pembebasan Mahkamah Tinggi atas alasan tidak sempurna akal dan Mahkamah Persekutuan, pada 2016, mengembalikannya. Pengajarannya sederhana: mahkamah rayuan pernah mengakas dan juga mengembalikan dapatan sedemikian, dan keputusannya bergantung pada sejauh mana keterangan memenuhi seksyen 84. Tiada apa-apa di sini meramalkan keputusan mana-mana perkara yang belum selesai.

Selepas pembelaan berjaya: tahanan, bukan kebebasan

Seksyen 347 KTJ mengkehendaki mahkamah yang membebaskan atas alasan ini menyatakan secara khusus sama ada tertuduh melakukan perbuatan itu. Jika ya, seksyen 348 mengkehendaki perintah jagaan selamat dan laporan kepada Raja atau Yang di-Pertuan Agong, yang boleh memerintahkan kurungan di hospital psikiatri selama diperkenan oleh Raja. Seksyen 350 dan 351 berkaitan pelepasan atas perakuan pelawat dan pegawai perubatan hospital, dan penyerahan kepada jagaan saudara atau sahabat dengan jaminan. Tiada tempoh tetap, jadi penahanan mungkin lebih singkat atau lebih lama daripada hukuman penjara.

Rejim ini tidak terhad kepada kes pembunuhan. Pada Januari 2024, dalam apa yang dilaporkan sebagai pendakwaan pertama bagi kesalahan menghendap di bawah seksyen 507A Kanun Keseksaan, tertuduh dibebaskan atas alasan tidak sempurna akal dan diperintahkan ditahan di hospital psikiatri selama diperkenan oleh Raja.

Pengajaran praktikal untuk keluarga dan orang awam

• Kelayakan untuk dibicarakan dan ketidaksempurnaan akal semasa perbuatan ialah persoalan yang berbeza, dan setiap satu memerlukan penilaian psikiatri tersendiri.

• Diagnosis hanyalah titik permulaan. Pembelaan memerlukan keterangan tentang keupayaan tertuduh pada saat perbuatan itu dilakukan.

• Beban terletak pada pihak pembelaan, atas imbangan kebarangkalian.

• Kejayaan membawa kepada rawatan terkawal tanpa tempoh tetap, dengan pelepasan bergantung pada perakuan perubatan dan keputusan Raja. Ia bukan pembebasan biasa.

• Pendakwa Raya boleh merayu terhadap pembebasan atas alasan tidak sempurna akal. Keluarga mangsa tidak mempunyai hak rayuan yang berasingan.

Kedudukan kes Bandar Utama

Simpati kami bersama keluarga mangsa, yang secara terbuka menggesa Jabatan Peguam Negara (AGC) untuk merayu; tokoh awam juga telah meminta AGC menjelaskan pendiriannya. Setakat 19 September 2026, tiada keputusan AGC tentang rayuan dilaporkan. Laporan akhbar menyatakan tempoh untuk memfailkan notis rayuan ialah 14 hari, iaitu sehingga kira-kira 28 September 2026. Kami tidak mengambil pendirian tentang keputusan itu atau sama ada rayuan patut dibawa.

Autoriti dan sumber

• PP v Mohd Rozani Yahaya [2025] 1 MLRA 203 (Mahkamah Persekutuan, 21 Oktober 2024)

• PP v Shalima Bi (Mahkamah Persekutuan, 2016), sebagaimana diterangkan dalam ulasan yang diterbitkan; tiada petikan diberikan di sini

• Kanun Keseksaan, seksyen 84 dan 507A

• Kanun Tatacara Jenayah, seksyen 342 hingga 345 dan 347 hingga 351

• Malay Mail, 21 Januari 2024 dan 14 September 2026; The Star, 17 September 2026; The Vibes, September 2026

Artikel ini ialah maklumat undang-undang am sahaja dan terkini setakat 19 September 2026. Ia bukan nasihat undang-undang dan tidak mewujudkan hubungan peguam-klien. Keputusan mahkamah boleh dirayu dan undang-undang boleh berubah; sila dapatkan nasihat tentang keadaan anda sendiri. — Chris & Partners, Advocates & Solicitors